Chúa Tokugawa có lệnh cấm tiếp xúc, giao thiệp với người Tây Phương, cấm học hỏi văn hóa, tư tưởng Tây Phương, nhưng vẫn có những thương nhân, học giả và các võ sĩ (Samurai) tìm được cơ hội tiếp xúc và học hỏi văn minh Tây Phương.
Trong khi Chúa Tokugawa chỉ cho những người nào mà mình cho phép mới được tiếp xúc với người Tây Phương thì có những học giả lén tiếp xúc và học hỏi người Hà Lan. Đó là phong trào Lan Học. Một bás sĩ người Đức tên là P. F. von Siebold, lập trường Narutaki trên đảo Dejima. Một số người Nhật đã lén đến đây học về y học, khoa học, địa lý Châu Âu. Có người soạn ra cuốn tự điển y khoa Nhật – Hà Lan để cho dân học hỏi nghiên cứu.
 |
| Cơ sở của người Hà Lan trên đảo Dejima thuộc tỉnh Nagasaki |
 |
| Bác sĩ Von Siebold dưới nét vẽ của người Nhật |
Khi chính quyền dễ dãi trong việc ngăn cấm thì hiện tượng người dân lén mua bán sách và đọc sách ngoại quốc trở nên mạnh hơn. Năm 1720, Chúa Yoshimune nói lỏng lệnh cấm sách ngoại quốc, chỉ cấm sách về Cơ Đốc Giáo mà thôi, thì dân lén nhập sách ngoại quốc và mua bán trao đổi với nhau. Có một thị trường sách chợ đen buôn bán sách ngoại quốc. Sách nhập lậu được những người làm thông dịch viên lén bán ra ngoài. Nhờ vậy các học giả có thể lén đọc sách và nghiên cứu về văn minh Tây Phương. Năm 1720 là hơn 140 năm trước khi phong trào đổi mới chính thức được chính quyền phát động.
Chúa Tokugawa sợ dân Nhật học hỏi ngoại quốc rồi sẽ thay đổi tư tưởng, không còn tin theo chính quyền nữa nên ra lệnh cấm dân học hỏi văn hóa Tây Phương. Nhưng Nhật vẫn còn là chế độ sứ quân với 300 phiên trấn, đứng đầu mỗi phiên là vị Daimyo, nên lệnh cấm của Chúa Tokugawa ở thủ đô Edo không hoàn toàn ngăn cản được dân Nhật học hỏi nước ngoài.
Có những phiên trấn không phục Chúa Tokugawa ở trung ương nên có đường lối giáo dục riêng để nâng cao tinh thần thanh niên và du nhập văn hóa Tây Phương để nâng cao dân trí trong khu vực của mình. Ba phiên trấn tích cực trong việc học hỏi Tây Phương là Satsuma, Choshu và Takeo đã để cho các võ sĩ (Samurai) học tập về y học, về quân sự rồi mua sắm vũ khí. Việc tích cực tự học hỏi cũng là để củng cố sức mạnh cho lãnh địa của mình không bị Chúa Tokugawa lấn ép.
Lúc đó Nhật còn trong chế độ phong kiến sứ quân. Mỗi sứ quân chiếm cứ một lãnh địa, có chính quyền riêng, có quân đội riêng, có toàn quyền trong lãnh địa của mình miễn sao lực lượng quân sự không vượt qua giới hạn mà ông sứ quân lớn nhất của giòng họ Tokugawa qui định. Vì có độc lập trong giáo dục nên các sứ quân có tinh thần đổi mới có thể dạy cho trẻ em, thanh niên trong vùng của mình tinh thần yêu nước, muốn đổi mới.
Do văn hóa, tư tưởng Tây Phương được lén lút lan truyền, các học giả đã có thể ngầm tiếp xúc và trao đổi ý kiến, tư tưởng với nhau. Trong khi đó, Chúa Tokugawa tìm cách đàn áp, bóp nghẹt phong trào học hỏi tư tưởng Tây Phương. Năm 1839, xảy ra vụ Bansha No Goku (Bỏ Tù Những Kẻ Man Rợ), là vụ chính quyền Tokugawa bắt các học giả. Trong số những học giả bị bắt có ông Watanabe Kazan, là người lén học hỏi tư tưởng Tây Phươmg và chỉ trích chính sách ngăn cấm tìm hiểu tư tưởng Tây Phương của chính quyền. Cuối cùng ông Watanabe Kazan mổ bụng tự tử vì không muốn làm cho chủ của ông bị tội là có bầy tôi phản nghịch.
 |
| Người Hà Lan hút thuốc - Tranh vẽ của họa sĩ Yoshikazu Utagawa |
Trong dân chúng thì người dân Nhật ưa thích hàng ngoại quốc. Tại các thành phố lớn như Osaka, Edo nhiều hàng hóa ngoại quốc lọt vào Nhật từ khu định cư của người Hà Lan ở Deshima được người dân ưa chuộng. Những đồng hồ, kính đeo mắt, kính thiên văn trở thành các món hàng thời thượng gọi là Kaikamono, “món hàng khai sáng”, ai dùng những thứ này được coi như là người văn minh, tiến bộ.
Chúa Tokugawa có lệnh nghiêm khắc là ai tiếp xúc với người ngoại quốc sẽ bị tử hình nên việc học hỏi chỉ được làm lén lút và có giới hạn. Nhưng sự gia nhập các thông tin, tư tưởng Tây Phương cũng cung cấp cho dân Nhật sự hiểu biết và thế giới bên ngoài nước Nhật. Nhờ đó mà có những người dân Nhật hăng hái đổi mới đất nước vào giữa thế kỷ 19.
Nước Nhật đổi mới được trước các nước Á Châu khác là nhờ dân Nhật có kiến thức. Trình độ học vấn của dân Nhật thuộc loại cao so với các nước khác. Vào đầu thế kỷ 19, đó là lúc Gia Long mới lên ngôi, thì ở Nhật, 40% phái nam viết đọc biết viết, 15% phái nữ biết đọc biết viết. Tại thành phố có nhiều người biết chữ hơn ở nông thôn. Ở các thành phố lớn như Edo (Tokyo), Kyoto, Osaka tỉ lệ người dân được đi học lên đến 70%. 100% những võ sĩ Samurai là người có học hành. So với Trung Quốc và Việt Nam thời đó thì tỷ lệ người dân được đi học khoảng trên dưới 10%, còn tại Nga là 3%. Lúc đó ở Anh, tỷ lệ số dân biết chữ vào khoảng 50%, còn ở Pháp là 37%. Nhờ có học thức mà dân Nhật thức tỉnh sớm và có kiến thức để thiết lập một chế độ mới theo mô hình các nước Tây Phương. Sau khi bị bại trận năm 1945, Nhật vẫn giữ truyền thống ham học hỏi. Có những năm Nhật là nước đứng đầu thế giới về số lượng sách ngoại quốc nhập vào tính theo đầu người.
Minh Đức
2026.06.04
No comments:
Post a Comment