 |
Thành công của Đài Loan không phải là may mắn, mà là một chuỗi chiến lược cực kỳ kỷ luật, gọi là Kỳ tích Đài Loan. Từ một hòn đảo nông nghiệp nghèo, siêu lạm phát cuối những năm 1940, họ đã tăng trưởng trung bình trên 9%/năm từ 1960-1980 và trở thành 1 trong 4 con hổ châu Á.
Có 6 yếu tố cốt lõi:
1. Cải cách ruộng đất - cú hích đầu tiên
Đầu những năm 1950, chính quyền Quốc Dân Đảng làm chương trình "Người cày có ruộng". Nhà nước mua lại đất của địa chủ lớn bằng trái phiếu và cổ phiếu công ty nhà nước, rồi bán lại cho nông dân trả góp giá rẻ.
Kết quả kép rất thông minh:
Nông dân có ruộng -> năng suất tăng vọt, tạo thặng dư lương thực và tiết kiệm.
Địa chủ cầm cổ phiếu, buộc phải bỏ tư duy "ôm đất" để chuyển vốn sang đầu tư công nghiệp, thương mại. Đây là vốn mồi đầu tiên cho khu vực tư nhân.
2. Dùng viện trợ Mỹ cực kỳ hiệu quả
Từ 1951-1965, Mỹ viện trợ khoảng 1,5 tỷ USD. Thay vì tiêu xài, Đài Loan dùng hơn 1/3 cho nông nghiệp, phần còn lại dồn vào công nghiệp, giao thông, điện, cảng, giáo dục và y tế. Họ xây nền hạ tầng cơ bản trước khi nghĩ đến làm giàu.
Sau này Mỹ còn là thị trường xuất khẩu chính và là lá chắn an ninh, giúp Đài Loan yên tâm làm kinh tế.
3. Chiến lược công nghiệp leo thang, không đứng yên một chỗ
Đài Loan không chọn một mô hình cố định mà nâng cấp liên tục:
1950-1960: Công nghiệp nhẹ, thâm dụng lao động: dệt may, nhựa, đồ chơi, gia công. Mục tiêu là giải quyết việc làm và kiếm ngoại tệ.
1970-1980: Chuyển sang công nghiệp nặng, hóa chất, điện tử. Nhà nước lập Viện Nghiên cứu Công nghệ Công nghiệp (ITRI) và Công viên Khoa học Tân Trúc để đón đầu công nghệ.
1987 đến nay: Đỉnh cao là thành lập TSMC bởi Trương Trung Mưu. Mô hình "chỉ gia công chip" pure-play foundry chưa từng có, biến Đài Loan thành "lá chắn silicon" không thể thay thế của thế giới.
Nhà nước định hướng rất mạnh, nhưng không làm thay doanh nghiệp - họ tạo sân chơi rồi để tư nhân chạy.
4. Nền kinh tế dựa trên doanh nghiệp vừa và nhỏ (SMEs)
Khác hẳn Hàn Quốc với các Chaebol khổng lồ, Đài Loan vận hành bằng hàng vạn SMEs.
Ưu điểm: cực kỳ linh hoạt, đổi mẫu mã nhanh, thích ứng với đơn hàng nhỏ, và chống chịu khủng hoảng tốt. Khi một ngành sụp đổ, cả nền kinh tế không sụp theo. Mạng lưới gia đình, làng xã hỗ trợ nhau về vốn và kỹ thuật.
5. Giáo dục và "chất xám ngược"
Năm 1968, Đài Loan đã áp dụng giáo dục bắt buộc 9 năm và dồn lực vào STEM. Tỷ lệ biết chữ và kỹ sư tăng vọt.
Khi cần lên công nghệ cao, họ không chỉ đào tạo trong nước mà còn tung chính sách đãi ngộ để kéo hàng chục nghìn kỹ sư, tiến sĩ gốc Đài ở Thung lũng Silicon quay về. Tân Trúc chính là Silicon Valley thu nhỏ được xây bằng những người này.
6. Nhà nước thực dụng và ổn định vĩ mô
Sau giai đoạn siêu lạm phát, chính quyền đã ổn định tiền tệ bằng dự trữ vàng mang từ đại lục sang, sau đó duy trì kỷ luật tài chính, tỷ giá cạnh tranh để khuyến khích xuất khẩu, và bảo vệ quyền sở hữu tư nhân.
Họ không theo chủ nghĩa tư bản tự do hoàn toàn, cũng không bao cấp: đó là mô hình nhà nước phát triển (developmental state) - quan chức kỹ trị giỏi, ít tham nhũng vặt, kế hoạch 4 năm rõ ràng.
Tóm lại: Nếu Hàn Quốc thành công nhờ "chọn người khổng lồ để nuôi", thì Đài Loan thành công nhờ "chia đất cho dân, chia cơ hội cho vạn doanh nghiệp nhỏ, và chia tương lai cho giáo dục". Đến nay, công thức đó vẫn tiếp tục với 5+N ngành đổi mới như AI, bán dẫn, năng lượng xanh.
Những yếu tố nào đã góp phần vào sự thành công của nền kinh tế Đài Loan?
Sự chuyển mình của Đài Loan từ một hòn đảo nông nghiệp nghèo nàn vào những năm 1950 thành một trong những nền kinh tế công nghệ tiên tiến nhất thế giới là một trong những câu chuyện thành công kinh điển về phát triển. Đó không phải là một yếu tố duy nhất - mà là một chuỗi các chính sách và điều kiện được xây dựng dựa trên nhau.
1. Điều kiện nền tảng
Cơ sở hạ tầng thuộc địa của Nhật Bản:
Nhật Bản cai trị Đài Loan từ năm 1895-1945 và để lại hệ thống đường sắt, cảng biển, thủy lợi tương đối tốt, một bộ máy hành chính hiện đại và giáo dục tiểu học gần như phổ cập. Điều đó đã mang lại cho chính phủ thời hậu chiến một điểm xuất phát cao hơn so với hầu hết các nền kinh tế đang phát triển. Từ nhiều thế kỷ, Nhật chú trọng vào giáo dục. Tại nước Nhật, tỷ lệ người dân biết đọc biết viết cao hơn nhiều nước Á Châu khác. Khi Nhật chiếm Đài Loan và Triều Tiên làm thuộc địa, Nhật cũng tổ chức nền giáo dục cho hai nước này giống như ở Nhật. Do đó, Đài Loan và Triều Tiên có tỷ lệ người có học cao. Người dân có giáo dục tốt đóng góp vào sự thành công về kinh tế của Đài Loan và Nam Triều Tiên.
Cải cách ruộng đất 1949-1953:
Sau khi rút lui về Đài Loan, chính phủ Quốc dân đảng (KMT) đã thực hiện một cuộc cải cách ruộng đất ba giai đoạn rất hiệu quả - giảm tiền thuê đất, bán đất công và chương trình nổi tiếng "Đất cho người nông dân". Chính phủ đã chia nhỏ các địa chủ lớn, bồi thường cho họ bằng cổ phiếu và trái phiếu công nghiệp, tạo ra một tầng lớp lớn các hộ nông dân nhỏ, thúc đẩy năng suất nông nghiệp và giải phóng vốn và lao động cho công nghiệp.
Sự viện trợ và bảo hộ an ninh của Hoa Kỳ:
Từ năm 1951 đến năm 1965, Đài Loan nhận được khoảng 4 tỷ đô la viện trợ quân sự và kinh tế từ Hoa Kỳ - tương đương khoảng 6% GDP mỗi năm ở thời kỳ đỉnh cao. Viện trợ này tài trợ cho cơ sở hạ tầng, giáo dục và nhập khẩu tư liệu sản xuất, cho phép chính phủ đầu tư mạnh mẽ mà không phải lo lắng về nguy cơ phá sản quốc phòng. Thị trường Hoa Kỳ cũng mở cửa cho hàng xuất khẩu của Đài Loan.
2. Chính sách công nghiệp chiến lược
Đài Loan không theo mô hình thị trường tự do thuần túy hay mô hình kế hoạch hóa nhà nước thuần túy. Chính sách này mang tính thực dụng và có trình tự:
Thay thế nhập khẩu trước tiên (những năm 1950): Áp thuế cao và kiểm soát nhập khẩu để xây dựng các ngành công nghiệp tiêu dùng cơ bản - dệt may, chế biến thực phẩm, nhựa.
Công nghiệp hóa hướng xuất khẩu (những năm 1960 trở đi): Khi thị trường nội địa tỏ ra quá nhỏ, chính phủ đã chuyển hướng mạnh mẽ. Các công cụ chính:
• Khu chế xuất - Khu chế xuất Cao Hùng năm 1966 là khu đầu tiên trên thế giới
• Hoàn thuế, cho vay lãi suất thấp cho các nhà xuất khẩu
• Đồng tiền ổn định, giảm giá trị
• Thành lập Viện Nghiên cứu Công nghệ Công nghiệp (ITRI) năm 1973 để thu mua, tiếp thu và phổ biến công nghệ nước ngoài
Sự chuyển đổi này đã tạo nên kỳ tích tăng trưởng. GDP thực tế tăng trưởng 8-10% mỗi năm trong ba thập kỷ.
Hệ sinh thái doanh nghiệp vừa và nhỏ được xây dựng có chủ đích: Không giống như Hàn Quốc, quốc gia đặt cược vào các tập đoàn khổng lồ (chaebol), Đài Loan đã thúc đẩy các doanh nghiệp vừa và nhỏ thông qua các ngân hàng nhà nước, cho vay hợp tác và hỗ trợ kỹ thuật. Điều đó đã tạo ra một mạng lưới nhà cung cấp linh hoạt, có tính cạnh tranh cao - lý tưởng cho ngành điện tử sau này.
3. Nguồn nhân lực và thể chế
Giáo dục: Đầu tư lớn vào giáo dục bắt buộc - giáo dục bắt buộc 9 năm vào năm 1968 - cộng với các trường dạy nghề gắn liền trực tiếp với nhu cầu công nghiệp. Sau đó, một nỗ lực lớn để đào tạo kỹ sư và nhà khoa học, nhiều người được gửi đến Mỹ để lấy bằng tiến sĩ trong những năm 1970-1980. Chế độ chuyên quyền dựa trên năng lực: Chính sách kinh tế được điều hành bởi một nhóm nhỏ các nhà kỹ trị có trình độ học vấn cao - K.Y. Yin, C.K. Yen, Li Kwoh-ting, và sau này là những người khác - phần lớn được cách ly khỏi chính trị và tham nhũng hàng ngày. Họ có tầm nhìn dài hạn.
Tỷ lệ tiết kiệm cao và ổn định tài chính: Hệ thống tiết kiệm bưu điện, chính sách tài khóa chặt chẽ và lạm phát tương đối thấp đã khuyến khích tiết kiệm trong nước, có thể được chuyển hướng vào đầu tư công nghiệp, thay vì chỉ dựa vào nợ nước ngoài.
Đất đai và cơ sở hạ tầng: Mười dự án xây dựng lớn trong những năm 1970 - đường cao tốc Bắc-Nam, sân bay quốc tế Đào Nguyên, mở rộng cảng Cao Hùng, nhà máy thép, xưởng đóng tàu, nhà máy điện hạt nhân - đã loại bỏ các nút thắt cổ chai.
4. Đặt trọng tâm vào công nghệ - từ những năm 1980 đến nay
Mạng lưới người hồi hương:
Trong những năm 1980, chính phủ đã tích cực tuyển dụng các kỹ sư Đài Loan từ Thung lũng Silicon. Morris Chang, người được đào tạo tại MIT và Stanford và từng là giám đốc điều hành của Texas Instruments, được mời thành lập TSMC vào năm 1987.
Mô hình nhà máy đúc:
Sự đổi mới của TSMC không chỉ nằm ở chip, mà còn ở mô hình kinh doanh - một nhà máy đúc thuần túy không bao giờ cạnh tranh với khách hàng của mình. Điều này đã làm giảm rào cản gia nhập thị trường cho các công ty thiết kế không có nhà máy sản xuất trên toàn thế giới và khiến Đài Loan trở nên không thể thiếu.
Hiệu ứng cụm công nghiệp - Khu công nghệ Hsinchu:
Được thành lập vào năm 1980, mô phỏng theo Khu công nghiệp Stanford. Nơi đây tập trung Viện Nghiên cứu Công nghệ Đài Loan (ITRI), hai trường đại học hàng đầu (Đại học Quốc gia Thanh Hoa và Đại học Quốc gia Giao Thông) và các ưu đãi thuế. Điều này đã tạo ra một cụm công nghiệp dày đặc, nơi nhân tài, nhà cung cấp và vốn lưu chuyển nhanh chóng.
Nâng cấp liên tục:
Từ nhựa và đồ chơi giá rẻ -> dệt may -> lắp ráp điện tử -> sản xuất OEM/ODM -> thiết kế và chế tạo chất bán dẫn -> máy móc chính xác và công nghệ sinh học. Chính phủ đã sử dụng ITRI để tách ra các công ty tư nhân như UMC và TSMC.
Ngày nay, kết quả là sự chuyên môn hóa cao độ: Đài Loan sản xuất hơn 60% chất bán dẫn của thế giới và hơn 90% chip logic tiên tiến nhất. Sự chuyên môn hóa đó mang lại cho nó sức mạnh định giá và đòn bẩy địa chính trị.
5. Các yếu tố bên ngoài đã giúp ích
• Địa chính trị thời Chiến tranh Lạnh: Hoa Kỳ trợ giúp cho các nước trong vòng ảnh hưởng của mình có kinh tế khá để người dân được no ấm thì sẽ không đi theo cộng sản và không vì bị nghèo đói mà trở thành quá khích muốn lật đổ chính quyền.
• Mạng lưới người Hoa ở nước ngoài: Các mối liên hệ với giới kinh doanh người Hoa ở Hồng Kông và Đông Nam Á đã tạo điều kiện thuận lợi cho thương mại, vốn đầu tư và sau này là cầu nối cho các công ty phương Tây.
• Yếu tố thiên thời: Đài Loan gia nhập chuỗi cung ứng toàn cầu đúng lúc các công ty Mỹ và Nhật Bản cần nhân công rẻ, đang tìm cách chuyển sản xuất thâm dụng lao động ra nước ngoài.
Tóm lại, Đài Loan đã kết hợp sự phân bổ đất đai ban đầu khá đồng đều, một bộ máy hành chính tập trung vào giáo dục và tương đối trong sạch, sự chuyển đổi kịp thời từ bảo hộ nhập khẩu sang cạnh tranh xuất khẩu, một hệ sinh thái cho phép các doanh nghiệp nhỏ phát triển mạnh, và một chiến lược dài hạn dựa vào nhân tài kỹ thuật mà đỉnh cao là ngành công nghiệp bán dẫn - tất cả đều được hỗ trợ trong những năm đầu bởi viện trợ của Mỹ và một môi trường an ninh ổn định.
No comments:
Post a Comment