Ba Lan trong thời kỳ Chiến Tranh Lạnh 1945 - 1991

Công Đoàn Đoàn Kết biểu tình

Sau Chiến Tranh Thế Giới Thứ Hai, Ba Lan trở thành một quốc gia vệ tinh của Liên Xô , có tên là Cộng hòa Nhân dân Ba Lan. Quốc gia được cai trị một các chặt che theo lối của chủ nghĩa Stalin (1948–1956), kiểm soát kinh tế và xã hội. Mọi người dân phải hoạt động theo lệnh của nhà nước. Mặc dù vậy, Ba Lan là một điểm nóng của phong trào chống cộng sản, với các cuộc biểu tình lớn của công nhân (1956, 1970), một Giáo hội Công giáo mạnh mẽ và sự trỗi dậy của phong trào Đoàn kết vào năm 1980, cuối cùng dẫn đến sự sụp đổ của chế độ vào năm 1989.

 

Các khía cạnh chính của Ba Lan thời Chiến Tranh Lạnh (1945-1989)

• Thời kỳ Stalin (1948–1956): Sau Thế chiến II, Ba Lan đi theo mô hình của Liên Xô, với các cuộc thanh trừng quan chức và sự gia tăng lực lượng cảnh sát mật (UB).

• Biểu tình và bất ổn của công nhân: Tình trạng bất ổn thường xuyên xảy ra do thiếu hụt kinh tế và đàn áp chính trị, đáng chú ý là các cuộc biểu tình ở Poznań năm 1956, các cuộc đình công ở Gdańsk năm 1970 và sự trỗi dậy của phong trào Công Đoàn Đoàn kết.

• Công đoàn Đoàn kết (Solidarność): Được thành lập năm 1980 dưới sự lãnh đạo của Lech Wałęsa, đây là một công đoàn độc lập quy mô lớn, thách thức chính quyền Cộng sản, hoạt động như một trung tâm quyền lực thay thế trên thực tế. Ba Lan đã là một nước công nghiệp hóa với 65% lượng lượng lao động là công nhân trong các hãng xưởng nhà nước. 80% giới công nhân gia nhập Công Đoàn Đoàn Kết. Vì đa số công nhân ở trong Công Đoàn Đoàn Kết nên khi Công Đoàn Đoàn Kết đình công thì các hãng xưởng trên toàn quốc đều ngưng hoạt động.

• Thiết quân luật (1981–1983): Tướng Wojciech Jaruzelski đã ban hành thiết quân luật để đàn áp phong trào Đoàn kết, bắt giữ hàng nghìn người và trấn áp đời sống công cộng nhằm ngăn chặn sự can thiệp của Liên Xô. Trên thực tế tướng Wojciech Jaruzelski phải ra tay đàn áp Công Đoàn Đoàn Kết nếu không thì Liên Xô sẽ đem quân đội và xe tăng vào đàn áp. Trong trường hợp Liên Xô can thiệp thì Liên Xô có thể bắt những người lãnh đạo Ba Lan để thay bằng người khác. Tướng Wojciech Jaruzelski đàn áp cũng là để bảo vệ cho địa vị của mình.

• Bước ngoặt (1989): Thất bại kinh tế, áp lực lớn từ phe đối lập và sự suy yếu quyền kiểm soát của Liên Xô đã dẫn đến các cuộc đàm phán "Bàn tròn", kết quả là cuộc bầu cử trong đó Công đoàn Đoàn kết giành chiến thắng vang dội, tạo tiền đề cho sự kết thúc chế độ cộng sản ở Đông Âu. 

Ba Lan chuyển sang chế độ dân chủ cũng là nhờ ông Gorbachev chủ trương để cho các nước được tự do đi theo con đường của mình. Nếu là các ông Tổng Bí Thư như thời trước của Liên Xô thì họ sẽ cho quân đội và xe tăng sang Ba Lan để bắt tập đoàn lãnh đạo mà thay bằng người trung thành với đường lối của Liên Xô, đàn áp Công Đoàn Đoàn Kết không cho hoạt động nữa. 

Đời sống và Xã hội

• Kháng cự Văn hóa: Bất chấp sự kiểm duyệt, người Ba Lan vẫn duy trì một nền văn hóa riêng biệt, chịu ảnh hưởng mạnh mẽ bởi truyền thông phương Tây và Giáo hội Công giáo, vốn vẫn là một thể chế độc lập quan trọng. Văn hóa Ba Lan giống các nước Tây Phương hơn là văn hóa Nga.

• Điều kiện Kinh tế: tình trạng thiếu hàng hóa thiết yếu là thường xuyên, nhà ở giá rẻ nhưng hạn chế và tỷ lệ lao động nữ cao.

• Vị trí địa chính trị: Ba Lan là một phần quan trọng của Hiệp ước Warsaw (thành lập năm 1955), do vị trí ở giữa nhiều nước và có dân số đông, Ba Lan đóng vai là nơi tranh giành ảnh hưởng cho các lợi ích của Liên Xô, Ba Lan và phương Tây, đặc biệt là trong những năm 1970 và 1980.