 |
Sự cai trị của Mông Cổ (triều đại nhà Nguyên) đã mang đến những bước ngoặt lớn cho văn hóa Trung Quốc, bao gồm: sự phát triển của nghệ thuật kịch (hí khúc), sự giao thoa trong ẩm thực, sự mở rộng ranh giới lãnh thổ, có sự thúc đẩy giao thương quốc tế qua Con Đường Tơ Lụa, và sự du nhập của tôn giáo cũng như sự du nhập kỹ thuật từ phía Tây.
Những đóng góp và ảnh hưởng nổi bật bao gồm:
1. Văn học và Nghệ thuật
Sự phát triển của Kịch (Hí khúc): Dưới thời nhà Nguyên, do các nho sĩ không còn được thi cử và trọng dụng như các triều đại trước, họ chuyển sang sáng tác văn học dân gian. Đây là thời kỳ hoàng kim của nghệ thuật sân khấu Trung Hoa (đặc biệt là tạp kịch) với các tác phẩm kinh điển của Quan Hán Khanh.
Tiểu thuyết chương hồi: Hình thức tiểu thuyết dài tập chia ra từng chương, từng hồi bắt đầu định hình và phát triển mạnh mẽ làm nền tảng cho văn học Trung Quốc sau này.
Hội họa: Phong cách vẽ tranh về phong cảnh, núi non thay đổi, thiên về tính biểu cảm cá nhân, nổi bật với các họa sĩ như Triệu Mạnh Phủ.
 |
| Tranh của Triệu Mạnh Phủ |
Nhạc kịch, văn học, hội họa dưới thời nhà Nguyên, thời người Mông Cổ cai trị, phát triển mạnh mẽ, rực rỡ là vì người Mông Cổ không dùng nhà Nho để cho làm quan như các triều đại trước. Nhà Nho bị đặt vào địa vị thấp trong xã hội nên họ ở nhà, bỏ thì giờ vào sáng tác nên viết ra các vở ca kịch, các tiểu thuyết dài, vẽ các bức họa có giá trị. Không phải là vì người Mông Cổ văn minh hơn mà văn hóa, nghệ thuật Trung Quốc phát triển mà vì người Mông Cổ kềm hãm những người có học thức không cho họ làm điều gì khác hơn là ở nhà âm thầm sáng tác.
2. Sự giao thoa trong ngành ẩm thực
Ảnh hưởng ẩm thực: Ẩm thực Trung Quốc có sự kết hợp sâu sắc với truyền thống du mục của người Mông Cổ. Thói quen ăn thịt cừu, sữa và các loại gia vị du nhập từ Trung Á, Tây Á trở nên phổ biến.
Sách dinh dưỡng: Sự giao thoa này được ghi lại trong cuốn sách Ẩm Thiện Chính Yếu (Yinshan Zhengyao) (Những điều cần thiết và thích hợp cho thức ăn và đồ uống của Hoàng đế) do viên quan dinh dưỡng triều đình Hồ Tứ Huy biên soạn năm 1330 để dâng lên Thái Tử Hãn. Các món ăn là sản phẩm của sự giao lưu văn hóa, đặc biệt là với trung tâm Hồi giáo ở Iran thuộc Mông Cổ.
1. Một cốt lõi chăn nuôi mới - Ảnh hưởng của Mông Cổ và Trung Á
Ẩm thực Mông Cổ chủ yếu là các sản phẩm từ sữa, thịt và mỡ động vật, món ăn nông thôn phổ biến nhất là thịt cừu nấu. Đó chính là nền ẩm thực ngắn gọn:
Thịt cừu trở thành loại thịt được ưa chuộng. Trong cuốn Yinshan Zhengyao, chương đầu tiên kết thúc với 95 công thức nấu ăn Trung Đông mang tên "Những món ngon kỳ lạ với sự kết hợp hương vị" và 72 công thức trong số đó sử dụng thịt cừu, loại thịt được người Mông Cổ ưa chuộng. Các công thức còn lại bao gồm thịt gấu, ngựa, rùa, sói, cùng với thịt bò, thịt gà và thịt lợn.
Sản phẩm từ sữa và sữa lên men: kumiss, airag, sữa chua khô qimaq, kashk của Iran, aaruul (sữa đông khô), kem đông. Quá trình lên men axit lactic được sử dụng để bảo quản các sản phẩm từ sữa như sữa chua khô gọi là kashk ở Iran và qimaq trong Yinshan Zhengyao.
 |
| Cục sữa chua kashk của Iran bán ngoài chợ để cho vào các món ăn |
Thói quen ăn uống: các bữa tiệc nhiều thịt, ăn uống tập thể, ít rau. Các ghi chép cho thấy các trạm nghỉ chân và khách sạn thời Nguyên cung cấp thức ăn mang đậm đặc điểm du mục, đặc biệt là ở phía bắc. Ví dụ, thịt cừu là nguồn dinh dưỡng chính cho các đại sứ và thương nhân nước ngoài.
1. Việc uống rượu đóng vai trò trung tâm - cuốn cẩm nang này đề cập chi tiết đến ngộ độc rượu, phản ánh văn hóa tiệc tùng của người Mông Cổ.
Điều này tạo ra sự phân chia Bắc-Nam mà chúng ta vẫn thấy ngày nay: các món ăn với thịt cừu, bánh mì cầu kỳ và bánh bao chiên là đặc trưng hơn của ẩm thực miền Bắc Trung Quốc, trong khi cá, cơm, thịt lợn và rau củ phổ biến hơn ở miền Nam.
2. Ảnh hưởng của Hồi giáo, Ba Tư và Ả Rập - yếu tố Huihui
Các học giả coi cuốn Yinshan zhengyao là bằng chứng về ảnh hưởng văn hóa của Trung Đông đối với văn hóa ẩm thực Mông Cổ, tương tự như cuộc trao đổi Columbus. Một số công thức nấu ăn tương tự như các công thức trong sách dạy nấu ăn Ả Rập thời trung cổ.
Văn bản này chứa một số từ mượn từ tiếng Ả Rập, Mông Cổ và Thổ Nhĩ Kỳ. Được viết bằng tiếng Trung Quốc, nó là sự kết hợp của các yếu tố Mông Cổ, Trung Quốc, Ba Tư và các yếu tố khác. Một số loại thực phẩm cụ thể được đánh dấu rõ ràng là có nguồn gốc từ "lãnh thổ Hồi giáo" (Huihui):
Đậu gà - được gọi là "đậu Hồi giáo"
Nhựa mastic (Masidaji), nghệ tây (Za'faran), hạnh nhân (Badanren), hồ trăn (Bisida)
 |
| Za'faran, tiếng Anh là "saffron" dùng làm gia vị |
Hu chỉ xác định rõ ràng năm loại thực phẩm được trồng ở "lãnh thổ Hồi giáo", bốn loại còn lại là nhựa mastic, nghệ tây, hạnh nhân và hồ trăn. Các món ăn Tây Á khác du nhập:
Börek, parak - cuốn sách dạy nấu ăn thế kỷ 14 chứa một trong những công thức nấu ăn đầu tiên được ghi chép lại cho món börek, trong đó một loại bánh ngọt liên quan gọi là päräk được mô tả là có nhân thịt cừu băm nhỏ, mỡ cừu, tỏi tây và gia vị.
 |
| Börek |
Güllaç, baklava sơ khai - tài liệu đầu tiên được biết đến về güllaç được chứng thực trong Yinshan Zhengyao.
 |
| Güllaç |
3. Các loại cây trồng mới từ phương Tây
Sự tiếp xúc với phương Tây cũng mang đến cho Trung Quốc một loại cây lương thực mới quan trọng - lúa miến - cùng với các sản phẩm và phương pháp chế biến thực phẩm nước ngoài khác. Lúa miến, phù hợp với vùng đồng bằng khô cằn phía bắc, sau này trở thành lương thực chính để làm rượu và cháo.
Khảo cổ học tại các kinh đô của Mông Cổ như Kharakhorum cho thấy sự đa dạng của các loại cây trồng nhập khẩu thông qua sự hiện diện của gạo và tàn tích trái cây và hạt bị than hóa.
Điều gì đã thay đổi trong thói quen hàng ngày?
1. Từ ngũ cốc-rau củ sang thịt-sữa: Bữa ăn của người Hán trước đây là ngũ cốc,rau củ với một ít thịt thì giới thượng lưu nhà Nguyên thường ăn bữa tiệc toàn thịt, nội tạng sống hoặc phơi khô, gân chiên giòn, v.v.
2. Sản phẩm từ sữa được chấp nhận là thực phẩm, không phải là man rợ: Sữa chua, phô mai, trà bơ suutei tsai.
 |
| Trà bơ Suutei Tsai với trà nấu với hạt kê, sữa, mỡ cừu, muối để cung cấp năng lượng khi trời lạnh |
 |
| Trà Suutei Tsai |
3. Gia vị: Sử dụng nhiều gia vị Trung Á hơn - thì là, rau mùi, tiêu đen, nghệ tây - thay vì chỉ dùng nước tương, gừng, giấm.
4. Phương pháp nấu nướng: Nấu thịt khorkhog, boodog bằng đá, bỏ trong nồi lớn, chiên ngập dầu mỡ cừu và nướng bánh mì dẹt có men.
 |
| Khorkhog |
 |
| Khorkhog |
5. Quan điểm y học về thực phẩm: Yinshan Zhengyao vừa là sách dạy nấu ăn vừa là dược điển, liệt kê 46 loại rau, 39 loại trái cây, 35 loại thịt, 28 loại sinh vật biển, 20 loại gia cầm, đánh giá thực phẩm theo tính nóng, lạnh, giá trị trị liệu - một sự tổng hợp giữa lý thuyết ăn uống của Trung Quốc và lý thuyết dịch thể của Hồi giáo.
Tóm lại, nhà Nguyên không chỉ mang đến thịt cừu và sữa của Mông Cổ. Thông qua hệ thống chuyên chở hàng, khoai mỡ của người Mông Cổ và các quan lại, thương nhân và chuyên gia dinh dưỡng người Hồi giáo, kiến thức về ẩm thực Ba Tư, Thổ Nhĩ Kỳ và Ả Rập đã được truyền trực tiếp vào nền ẩm thực hoàng gia Trung Quốc - lần đầu tiên giới thượng lưu Trung Quốc có một nền ẩm thực pha trộn Á, Âu thực sự.
3. Giao lưu Quốc tế và Khoa học
Sự hưng thịnh của Con đường tơ lụa: Nhờ nằm trong đế quốc Mông Cổ rộng lớn (Pax Mongolica), mạng lưới thương mại toàn cầu phát triển mạnh mẽ.
Du nhập kỹ thuật và tư tưởng: Người Mông Cổ mang đến Trung Quốc các nhà thiên văn học, toán học, kiến trúc sư và bác sĩ từ Ba Tư, Ả Rập và Tây Tạng. Tiêu biểu là đài thiên văn và hệ thống lịch vạn niên được cải tiến.
Dưới đây là những gì đã được du nhập từ Trung Đông:
1. Thiên văn học - sự chuyển giao lớn nhất
Đây là mặt hàng nhập khẩu quan trọng nhất.
Năm 1267, Kublai Khan đã mời nhà thiên văn học người Ba Tư Jamal al-Din Muhammad al-Najjari từ Bukhara. Ông đã mang đến:
Bảy dụng cụ phương Tây - Xiyu Yixiang đã mô tả trong Nguyên Sử là: Trong số đó có một quả cầu thiên văn và vào năm 1267, quả cầu Trái đất đầu tiên từng được nhìn thấy ở Trung Quốc.[astrolabe]
Các khái niệm như torquetum và astrolabe, được biết đến ở Trung Quốc từ thời nhà Nguyên khi Jamal al-Din mang một số dụng cụ đến triều đình vào năm 1267.
Ông được giao phụ trách một Cục Thiên văn Hồi giáo riêng biệt - Huihui Si Tian Jian ở Sơn Đô và sau đó là Đại Đô. Cục này đã sản xuất các dụng cụ được gọi chung là Dụng cụ phương Tây.
Kết quả là:
Huihui Lifa - Bảng Thiên văn Hồi giáo kết hợp các phương pháp Ptolemaic với các phương pháp Trung Quốc
Độ chính xác của quan sát được cải thiện. Các nhà sử học ghi nhận rằng trong thời nhà Nguyên, "thiên văn học đã có những tiến bộ vượt bậc và độ chính xác... tăng lên, điều này có thể là do ảnh hưởng của Ả Rập hoặc Ba Tư". Bảng sin, cosin và vĩ độ Hồi giáo từ Almagest của Ptolemy đã được đưa vào lịch Trung Quốc.
2. Bản đồ học và Địa lý
Người Hồi giáo thời nhà Nguyên đã giới thiệu bản đồ học Trung Đông vào Đông Á. 2. Quả địa cầu của Jamal al-Din đã mang đến cho các học giả Trung Quốc một cái nhìn về thế giới theo hệ tọa độ Ptolemaic, với vĩ độ/kinh độ - một khái niệm không được sử dụng trong các bản đồ truyền thống của Trung Quốc.
3. Y học và Dược học
Huihui Yaofang - Dược điển Hồi giáo, được biên soạn dưới thời Học viện Y học Hoàng gia Nguyên, đã dịch các công thức y học tiếng Ả Rập và tiếng Ba Tư, bao gồm việc sử dụng thuốc phiện, các loại thảo dược thơm và các kỹ thuật phẫu thuật.
Y học Hồi giáo được du nhập vào Đông Á cùng với thiên văn học. Các thầy thuốc Ả Rập đã phục vụ tại triều đình Nguyên, mang đến lý thuyết dịch thể Galen, phương pháp chẩn đoán mạch khác với Y học cổ truyền Trung Quốc, và kho tàng dược liệu phong phú từ hoạt động thương mại trên Ấn Độ Dương.
4. Toán học
Lượng giác Hồi giáo - sin, lượng giác cầu, và việc sử dụng có hệ thống hơn các phân số thập phân và đại số từ truyền thống của Al-Khwarizmi. Điều này đã ảnh hưởng đến công trình của các nhà toán học Trung Quốc như Guo Shoujing, người đã làm việc cùng với cơ quan Hồi giáo.
Các bảng Zij [bảng thiên văn] như Jamal al-Din Zij đã tinh chỉnh phép tính thông qua hàm sin vào đầu nhà Nguyên.
5. Công nghệ quân sự và kỹ thuật
Máy bắn đá đối trọng – Huihui Pao. Trong cuộc vây hãm Tương Dương năm 1268-1273, Kublai đã đưa hai kỹ sư người Ba Tư, Ismail và Ala al-Din từ Mosul/Iraq đến, những người đã chế tạo các máy bắn đá đối trọng khổng lồ phá vỡ phòng thủ của nhà Tống. Người Trung Quốc gọi nó là máy bắn đá Hồi giáo.
 |
| Huihui Pao, máy bắn đá Hồi Hồi |
Thủy lực, kiến trúc và kỹ thuật dệt may từ Trung Á. Các nghệ nhân Hồi giáo đã mang đến các loại khung dệt mới và kiến thức về thủy lợi.
4. Thay đổi về Tôn giáo
Phật giáo Tây Tạng: Nhà Nguyên đề cao và nâng tầm Phật giáo Kim Cương thừa (Mật tông) của Tây Tạng, tạo dấu ấn sâu sắc trong kiến trúc (như xây dựng tháp chùa) và nghệ thuật tôn giáo tại Trung Quốc.
Thời kỳ nhà Nguyên (1271-1368) là thời kỳ đa dạng về tôn giáo nhất trong lịch sử Trung Hoa. Người Mông Cổ theo đuổi chính sách khoan dung tôn giáo của triều đại Yassa, và Hốt Tất Liệt đã cho phép tất cả các tín ngưỡng lưu hành.
Những gì được du nhập hoặc phát triển mạnh mẽ dưới thời cai trị của người Mông Cổ không phải là Phật giáo Hán, Nho giáo và Đạo giáo - những tôn giáo này đã có sẵn - mà là:
1. Phật giáo Tây Tạng – trở thành quốc giáo trên thực tế
Đây là sự du nhập quan trọng nhất. Mẹ của Hốt Tất Liệt, Sorghaghtani, quan tâm đến Phật giáo, và vợ ông, Chabi, đã thúc đẩy ông cải đạo sang phái Sakya của Phật giáo Tây Tạng.
Ông đã mời Drogön Chögyal Phagpa của phái Sakya vào năm 1253 và phong ông làm Giáo chủ Hoàng gia. Phagpa đã phát minh ra chữ Phags-pa cho đế chế và truyền bá Phật giáo Mật tông khắp triều đình.
"Hốt Tất Liệt, người sáng lập triều đại Nguyên, ưa chuộng Phật giáo, đặc biệt là các biến thể Phật giáo Tây Tạng. Kết quả là, Phật giáo Tây Tạng trở thành quốc giáo trên thực tế."
Đây là lần thứ hai Phật giáo được du nhập vào Mông Cổ và nó đã định hình lại Phật giáo Trung Quốc với các nghi lễ bí truyền, mandala và mối quan hệ giữa Lạt ma và người bảo trợ mà sau này đã định hình triều đại Thanh.
2. Hồi giáo
"Việc thành lập triều đại Nguyên đã làm tăng đáng kể số lượng người Hồi giáo ở Trung Quốc."
Không giống như các hãn quốc phương Tây, nhà Nguyên không bao giờ cải đạo sang Hồi giáo, nhưng hàng chục nghìn người Hồi giáo Trung Á - người Ba Tư, người Ả Rập, người Uyghur, được gọi là Huihui - đã được đưa đến làm quan lại, nhà tài chính, như Ahmad Fanakati, nhà thiên văn học, bác sĩ và binh lính. Họ được xếp vào hạng Sắc Mục (là các sắc dân không phải là người Hán sống trong đế quốc Mông Cổ, hạng hai, trên người Hán), xây dựng các thánh đường Hồi giáo từ Dadu đến Quanzhou, và đạt đến đỉnh cao thịnh vượng dưới triều đại Nguyên. Đây là thời điểm Hồi giáo thực sự trở thành một tôn giáo lâu dài của Trung Quốc. Những tư tưởng du nhập cùng Hồi giáo: Chủ nghĩa thần bí Sufi, y học Avicenna, thiên văn học Ptolemaic.
3. Kitô giáo – Hai nhánh
a) Kitô giáo Nestorian -
Kitô giáo Nestorian có nguồn gốc từ Syria, đã có mặt ở Trung Quốc từ thời nhà Đường, nhưng được phục hưng dưới thời Mông Cổ. Nhiều bộ lạc Mông Cổ như Kerait, Naiman, Ongud theo Kitô giáo Nestorian. Mẹ của Kublai cũng là một tín đồ Kitô giáo Nestorian. Các nhà thờ được xây dựng ở Dadu và Nội Mông.[Jingjiao]
b) Kitô giáo Công giáo La Mã -
Công Giáo La Mã là hoàn toàn mới đối với Trung Quốc dưới thời nhà Nguyên. Sau khi người Mông Cổ tiếp xúc với châu Âu, Giáo hoàng Nicholas IV đã cử tu sĩ dòng Phanxicô John of Montecorvino đến Dadu vào năm 1294. Năm 1307, ông trở thành Tổng giám mục đầu tiên của Khanbaliq, xây dựng hai nhà thờ và được cho là đã rửa tội cho 6.000 người Mông Cổ. Đây là phái đoàn đầu tiên của Vatican đến Trung Quốc.
4. Các tôn giáo du nhập khác được liệt kê trong các nguồn tài liệu chính thức của nhà Nguyên:
• Do Thái giáo - Người Do Thái ở Khai Phong phát triển mạnh dưới thời nhà Nguyên, là các thương nhân từ Trung Á.
• Manichaeism từ Ba Tư [Monijiao]
• Ấn Độ giáo [Ấn Độ giáo Trung Quốc] và Tengrism, Shaman giáo từ thảo nguyên, tín ngưỡng Mông Cổ nguyên thủy
• Zoroastrianism (Hỏa Giáo) thờ thần lửa có nguồn gốc từ người Sắc Mục Ba Tư
Trong các văn bản pháp luật của nhà Nguyên, tất cả những tôn giáo này được coi như bình đẳng như nhau: Phật giáo, Nho giáo, Đạo giáo, Shaman giáo, Tengrism, Ấn Độ giáo Trung Quốc, Kitô giáo Nestorian, Kitô giáo Công giáo, Do Thái giáo, Manichaeism, Hồi giáo
Điều gì đã thay đổi trong tư tưởng?
Sự khoan dung của đế chế Mông Cổ đưa đến việc triều đình nhà Nguyên cho phép có các cuộc tranh luận giữa các tôn giáo. Cuộc tranh luận nổi tiếng năm 1258 giữa Đạo giáo và Phật giáo trước mặt Möngke Khan, mà Phật giáo đã thắng, dẫn đến việc tạm thời hạ thấp giá trị các sách vở của Đạo giáo.
Quan trọng hơn, nhà Nguyên đã mang đến tư tưởng kinh viện đa văn hóa: logic Tây Tạng và siêu hình học Mật tông, khoa học Aristoteles Hồi giáo và thần học kinh viện châu Âu cùng tồn tại trong cùng một kinh đô lần đầu tiên.
Khi nhà Minh lên nắm quyền vào năm 1368, triều đình đã trục xuất nhiều người theo đạo thuộc giới Sắc Mục không phải là người Hán và đàn áp hầu hết các tôn giáo ngoại lai, đó là lý do tại sao Phật giáo Tây Tạng rút lui về Tây Tạng, Mông Cổ, và Công giáo biến mất khỏi Trung Quốc cho đến khi dòng Tên xuất hiện 200 năm sau đó.
5. Thống nhất và Định hình bản đồ
Lần đầu tiên trong lịch sử, các vùng lãnh thổ bị chia cắt như Tây Tạng, Mãn Châu và các phần khác được gom chung vào một hệ thống cai trị, đặt nền móng cho biên giới của Trung Quốc hiện đại.
Đế quốc Mông Cổ kéo dài từ Trung Quốc qua Ấn Độ, Ả Rập nơi người dân các nước tự do đi lại, thông thương qua các biên giới nên có nhiều điều từ nước khác du nhập vào Trung Quốc và có nhiều điều từ Trung Quốc được truyền qua vùng Ả Rập, Ba Tư, Ấn Độ. Do đó vào thời nhà Nguyên có nhiều sự thay đổi ở Trung Quốc.
No comments:
Post a Comment