Đặc Điểm Của Chế Độ Phát Xít

Chế độ phát xít thường được hiểu là một hình thức chủ nghĩa dân tộc cực đoan, độc đoán và mang tính quá khích. Mặc dù các nhà sử học vẫn tranh luận về định nghĩa chính xác, nhưng các học giả nghiên cứu về chủ nghĩa phát xít — bao gồm Robert Paxton, Stanley Payne và Roger Griffin — đã xác định một nhóm các đặc điểm cốt lõi như sau:

1. Chủ nghĩa dân tộc cực đoan

Quốc gia được xem là một cộng đồng hữu cơ, ưu việt, cần phải được tái sinh, thanh lọc và khôi phục lại sự vĩ đại. Điều này thường được định hình là sự đổi mới dân tộc hay sự tái sinh (palingenesis) — nhằm vượt qua sự suy đồi, thất bại hoặc nỗi nhục nhã.

2. Sự lãnh đạo độc đoán

Quyền lực tập trung vào một nhà lãnh đạo duy nhất và tầng lớp cho mình là sáng suốt, là tinh hoa nên có quyền cầm quyền. Nguyên tắc lãnh đạo khẳng định rằng nhà lãnh đạo là hiện thân cho ý chí của quốc gia. Quốc hội, tòa án và các cơ chế kiểm soát quyền lực khác đều bị đặt dưới quyền kiểm soát của lãnh tụ hoặc đảng hoặc bị xóa bỏ.

3. Nhà nước độc đảng và huy động quần chúng

Một đảng quần chúng duy nhất nắm quyền kiểm soát nhà nước. Đảng này không để tự nhiên để người dân ủng hộ mà chủ động huy động nhân dân bằng  các cuộc mít tinh, các tổ chức thanh niên, thiếu nhi, phụ nữ, các lực lượng dân quân và công tác tuyên truyền.

4. Nhà nước được đặt trên hết và dùng biện pháp cưỡng bách

Nhà nước được đặt trên hết và toàn dân phải phục vụ. Dùng biện pháp cưỡng bách, đấu tranh, khép vào kỷ luật và dùng bạo lực bắt mọi người phải tuân lệnh được là chủ yếu thay vì để mọi người có quyền suy nghĩ, cân nhắc, thỏa hiệp hay viện dẫn quyền cá nhân mà không tuân lệnh. Câu nói của Mussolini: "Mọi thứ đều thuộc về nhà nước và do nhà nước nắm, không có gì nằm ngoài nhà nước, không ai được chống lại nhà nước" đã thể hiện rõ điều này.

5. Ghép các hoạt động kinh tế vào đoàn thể

Thay vì cho phép giai cấp tự do tranh đấu với nhau hay để tự do kinh doanh thì chủ nghĩa phát xít chủ trương phải đặt mọi hoạt động kinh tế vào quĩ đạo do đảng cầm quyền chi phối. Các công ty lớn nằm trong sự kiềm chế của nhà nước. Nhà nước cũng chi phối các lãnh vực lao động, kinh doanh, nông nghiệp... Tất cả đều nằm trong sự chi phối của nhà nước  để cùng hoạt động thúc đẩy gia tăng năng suất quốc gia. Quyền sở hữu tư nhân tuy được duy trì nhưng phải nằm trong vòng phục vụ cho lợi ích quốc gia.

6. Chủ nghĩa quân phiệt và lực lượng bán quân sự

Dùng kỷ luật nhà binh. Các giá trị quân sự, quân phục, hệ thống cấp bậc và kỷ luật thấm sâu vào xã hội. Các lực lượng ngoại vi của đảng, ví dụ như đoàn thanh niên Áo Đen ở Ý, đoàn thanh niên Áo Nâu ở Đức, được sử dụng để đe dọa, đánh đập phe đối lập khi chưa giành được chính quyền và khi đã có chính quyền thì được sáp nhập vào bộ máy nhà nước.

7. Đàn áp phe đối lập

Các tổ chức đối lập, báo chí độc lập, công đoàn độc lập và các hoạt động trí thức có quan điểm khác biệt đều bị cấm hoặc bị kiểm soát. Cảnh sát mật, kiểm duyệt và giam giữ tù nhân chính trị là những công cụ phổ biến.

8. Tuyên truyền và kiểm soát văn hóa

Chế độ tìm cách kiểm soát thông tin, giáo dục, nghệ thuật và văn hóa đại chúng để tạo ra một "con người mới" của dân tộc. Các phương tiện truyền thông hiện đại, các sự kiện phô trương quy mô lớn, kiến ​​trúc và biểu tượng được sử dụng để tạo dựng sự đoàn kết và lòng trung thành.

9. Tuyên bố vượt lên trên phe Tả và phe Hữu

Chủ nghĩa phát xít bác bỏ cả chủ nghĩa tư bản tự do lẫn chủ nghĩa xã hội Mác-xít, đồng thời tuyên bố đại diện cho một "Con đường thứ ba" nhằm đoàn kết các giai cấp để phục vụ lợi ích quốc gia.

10. Xác định kẻ thù bên trong và bên ngoài

Sự suy yếu của quốc gia thường bị quy trách nhiệm cho các kẻ thù nội bộ, các thế lực nước ngoài hoặc các âm mưu phá hoại. Điều này thường đi kèm với việc tìm vật tế thần, các chính sách bài trừ, và trong trường hợp của chủ nghĩa Quốc xã là hệ tư tưởng chủng tộc — mặc dù chủ nghĩa phát xít Ý thời kỳ đầu chú trọng vào nhà nước hơn là yếu tố chủng tộc sinh học.

11. Chủ nghĩa đế quốc, chủ nghĩa dân tộc phục hồi lãnh thổ

Việc mở rộng lãnh thổ được xem là điều cần thiết cho sức sống quốc gia, không gian sinh tồn hoặc công lý lịch sử — chẳng hạn như việc giành lại các vùng lãnh thổ đã mất hoặc xây dựng đế chế.

12. Khát vọng thiết lập chế độ toàn trị

Mặc dù trên thực tế chưa bao giờ đạt được trọn vẹn, các chế độ phát xít luôn nỗ lực kiểm soát mọi khía cạnh của đời sống công và tư — từ giới trẻ, gia đình, công việc cho đến các hoạt động giải trí — nhằm đồng bộ hóa cá nhân với nhà nước.